Kazançlar ve Kayıplar

Görüntü: X-ışın: NASA/CXC/SAO/R. Montez ve ark.; Optik: Adam Block/Mt. Lemmon SkyCenter/U. Arizona

Yoldaşlar genellikle insanlardaki davranışları etkilemektedir ve bu yıldızlarda da farklı değildir. Birbirlerine kütleçekimsel olarak bağlı olan yıldızlar arasındaki etkileşim bu yıldızların evrimleşme şekillerini kayda değer ölçüde değiştirebilmektedir. Yıldız evrimi temel olarak yıldızın kütlesine bağlıdır, ilk olarak kütlesi daha büyük olan yıldız değişime uğrar çünkü çekirdeğindeki yakıtı daha hızlı tüketmektedir.

Bu nedenle bir yıldız çiftinde kütlesi daha büyük olan yıldız diğerine göre daha önce evrimleşir ve hatta hafif olanı parlamaya devam ederken tüm kütlesini tüketen büyük kütleli yıldız bir çeşit yıdızsal yoğun kor haline gelir. R Aquarii sistemi bu karmaşık evrimsel sürecin iyi çalışılmış örneklerinden biridir.

R Aquarii şişkin bir Kırmızı Dev yıldız ile termo-nükleer yakıtını tamamen tüketmiş, normal bir yıldızdan geriye kalan, yoğun bir beyaz cüce yıldızdan oluşmaktadır.  Bir beyaz cüce aşırı yoğun bir nesnedir (bir küp şeker boyutlarındaki beyaz cüce maddesi bir arabadan daha ağırdır) ve bu nenenle çok güçlü bir kütleçekimsel alana sahiptir.

Yıldızlar birbirleri etrafında dolandıkça, Kırmızı Dev yıldızın maddesi beyaz cücenin üzerine düşmektedir, bu durum potansiyel bir tehlike barındırır: eğer beyaz cüce tarafından çekilen madde miktarı çok fazla olursa, yıldızın kütlesi Chandrasekhar limitini aşabilir – yani bir beyaz cücenin sahip olabileceği maksimum kütleyi – (ya da diğer bir ifadeyle kendi içine çökmesine engel olabileceği sınır kütlesi).

Eğer bu sınır aşılırsa, beyaz cüce çökerek patlar ve çift yıldız sistemini yok eder. Ancak hidrojen bakımından zengin olan Kırmızı Dev maddesi beyaz cüce üzerine düştükçe, beyaz cücenin aşırı güçlü kütleçekimi tarafından sıkıştırılarak öyle bir sıcaklığa kadar ısıtılır ki, hidrojence zengin olan madde patlayıcı özellikteki helyuma dönüşür, bu sırada maddeyi beyaz cücenin yüzeyinden uzaya fırlatan bir termo-nükleer nova patlaması meydana gelir.

Yukarıdaki görüntü R Aqr ve yıldızın etrafındaki bölgenin optik (kırmızı) ve X-ışın (mavi) bölgesinde alınan birleştirilmiş görüntüsüdür. R Aqr etrafındaki uzay beyaz cüceyi parçalayan maddeyle çevrilmiştir, bir kısmı optik bölgede görülebilen halka şeklindeki madde formundayken, maddenin geriye kalan kısmı da halkalara dik olarak şekillenmiş X-ışın yayan jetlerdir.

Chandra X-ışın Gözlemevi ile 20 yıla yakındır yapılan gözlemler jetlerin içindeki madde uzaya dağıldıkça X-ışın yayan jetlerin kendilerini nasıl değiştirdiklerini göstermektedir.

Kaynak: NASA HEASARC
Çeviri: Arif Solmaz

Reklamlar
%d blogcu bunu beğendi: