Neden Yuvarlak Değil?

Görüntü: NASA/CXC/U.Texas

Güneş benzeri yıldızlar enerjilerinin çoğunu, yıldızın merkezinde protonların birleşerek helyum çekirdeklerine dönüşmesi ile sağlamaktadırlar, merkezde sıcaklık ve yoğunluk yeterince yüksek olduğu için pozitif yüklü protonlar arasındaki (itici) elektrik kuvvetinin üstesinden gelinmektedir. Milyarlarca yıl sonra, mümkün olan tüm protonlar helyum haline gelmektedirler.

Ancak yıldızın kütlesi yeterince büyükse, merkezdeki sıcaklık daha da yükselerek, kısa bir süre boyunca, helyum çekirdekleri birleşerek karbona dönüşebilir. Merkezdeki sıcaklık karbon oluşturmak içn gerekli olan 500 milyon derece sıcaklığın altında devam ederse, yıldız dış katmanlarını atarak yaşamının sonuna gelir, ve gezegenimsi bulutsu adı verilen gazdan kabuklar şeklinde genişler, bu sırada soğumaya devam eden yıldızın merkezi, dünya büyüklüğünde karbondan oluşan bir beyaz cüce yıldıza dönüşür. Beyaz cüceler zaman ayarlı bomba gibidirler, eğer tekrar yeterince kütle kazanabilirlerse (yoldaş yıldızdan kütle çalarak, başka bir beyaz cüce ile birleşerek, ya da yıldzlar-arası ortamdan madde çekerek), çökmeye başlarlar ve içerdikleri tüm karbonu neredeyse-bir anda yakarlar.

Bu karbon felaketinden sonra ortaya çıkan enerji bir gökadanın sahip olduğu kadar enerji üretebilir. Bu patlamalara Tür Ia süpernovalar adı verilmektedir, gökbilimciler tarafından çok sevilmelerinni nedeni, sadece parlak olmaları değil, aynı zamanda bunların birer “standart ışık kaynağı” olmalarıdır, aynı miktarda enerji ürettiklerinden Evren’in boyutları ve geometrisi ile ilgili ölçümlerde kullanılabilmektedirler. Peki bu patlama gerçekten nasıl meydana gelmektedir?

Küresel bir karbon topundan meydana gelen termo-nükleer yanma olayı simetrik, küresel bir patlama olayı meydana getirmelidir. Ancak, Chandra X-ışın gözlemevi tarafından gözlenen G299.2-2.9 adlı bir Tür Ia süpernova gözlemi bu basit tanımlamanın belki de çok basıt olduğunu gösterdi. Yukarıda gösterilen G299 Chandra görüntüsüne süpernova etrafındaki yıldız alanının kırmızı ötesi görüntüsü de eklenmiştir. Görüntüde, düşük enerjili X-ışınları kırmızı renkte, orta enerjili X-ışınları yeşil ve yüksek enerjili X-ışınları mavi olarak gösterilmiştir.

Patlama tarafından oluşturulan X-ışınları yayan gazın şekli açık bir şekilde asimetrik. İlave olarak, farklı kimyasal içeriklere sahip patlayan madde farklı yönlerde dağılım göstermektedir. Buna göre patlama yüksek oranda yapılanmış bir ortamda gerçekleşmiş olabilir, belki de gezegenimsi bulutsu aşamasındaki yıldızdan dışarıya atılan madde tarafından şekillendirildi.Ya da, bazı temel nedenlerden dolayı, patlamanın kendisi bazı yönlerde daha güçlü bir şekilde meydana geldi. Eğer böyleyse, bu sayede karbon felaketlerinin nasıl meydana geldikleri hakkında ipuçları verebilir.

Kaynak: NASA HEASARC
Çeviri: Arif Solmaz

Reklamlar
%d blogcu bunu beğendi: